Snel een vliegveld in zee

Dankzij het boek van Richard Florida kwam creativiteit in 2002 bij veel bestuurders op de agenda. Lex ter Braak, directeur Fonds voor beeldende kunsten, vormgeving en bouwkunst (Fonds BKVB), hoopt dat de overheid na zes jaar eindelijk hoger inzet op de creatieve sector. “Nederlandse zuinigheid en pragmatisme zitten de creatieve sector in de weg.”

“Die luchthaven in zee, het is zo jammer dat die er niet is gekomen. De bouw had het omslagpunt voor de creatieve industrie kunnen betekenen. Vormgeving, infrastructuur, dataverkeer, landwinning: we hadden ermee aan de wereld kunnen tonen waar ons land goed in is. Het had het volk gebonden, en voor een groot exportpotentieel en sterke innovatie- en concurrentiekracht van Nederland gezorgd. Maar de Nederlandse overheid besloot er geen geld voor vrij te maken. Een project van deze omvang past misschien niet in het licht van de huidige kredietcrisis, maar ik geloof niet dat er toentertijd geen geld voor beschikbaar was.”

Tulpeneiland

Kiezen voor creativiteit en innovatieve of geld pompen in bijna failliete banken, het is een volgens Ter Braak een kwestie van prioriteiten stellen. “Nu bouwen we elders in de wereld vliegvelden en woonwijken uit zee, creëren we Palmbomeneilanden in Dubai en bedenken we de aanleg van een tulpeneiland voor de Nederlandse kust: prachtig, maar niet bindend voor Nederland.” Hij hoopt dan ook op een grote doorbraak van de creatieve sector: “Spijtig genoeg werden toen de grote voordelen niet gezien die het vliegveldproject op lange termijn biedt, los van het geluidsoverlast waarvan velen in de Randstad verlost zouden zijn.”

Richard Florida

Natuurlijk, de creatieve industrie bundelt zich en komt zelf met een Innovatieprogramma. Ter Braak juicht dit  toe, maar heeft ook zijn bedenkingen. Het is immers pas sinds de verschijning van het boek van Richard Florida, The rise of the creative class in 2002, dat bestuurders kansen in creatieven zien. “Een positieve ontwikkeling, maar de uitwerking is niet altijd sterk genoeg. Het is het idee van ‘we zetten een aantal creatieven in een oud schoolgebouw’ en dan ontstaat er vanzelf een broeinest van hippigheid en inventiviteit. Maar vaak ondersteunen bestuurders zulke projecten enkel om een regio of stad een beter imago te geven. Ik vind dat niet sterk, het is geen echt commitment met creativiteit. Creativiteit valt niet te regelen, maar heeft een proces nodig. Een proces waar bestuurders in de meeste gevallen geen tijd voor hebben.” Zoals dat gaat. Als na een aantal jaren de doelstellingen rond het idee niet zijn gehaald en het schoolgebouw te duur blijkt, gaat dat met de eerstvolgende verkiezingen weer dicht. “Creativiteit is voor veel bestuurders een politiek instrumentarium geworden. Niettemin kan dit Innovatieprogramma het begin zijn van erkenning van creativiteit als onmisbaar element binnen onze samenleving, en dan spreek je automatisch ook over een politieke erkenning van creativiteit. Van de meerwaarde van architectuur en vormgeving tot de ideeënbus in de gang van elke organisatie. Ik blijf hoopvol. De overheid zegt regelmatig te willen investeren in cultuur en creativiteit, maar in de laatste troonrede zijn deze woorden helaas niet gevallen.”

Wees specifiek

En iets anders. Ter Braak: “Vaak worden creatieven uit verschillende disciplines samengebracht met het doel ‘we gaan iets leuks doen’. De ervaring leert dat een zogenaamde cross-over samenwerking uit het hart moet komen. Dan pas kan het bloeien en heeft het kans. Een disciplinaire kruisbestuiving kan ook heel vruchtbaar zijn als die inhoudelijk klopt en dit kan je stimuleren door de juiste condities te creëren.” Een geslaagd voorbeeld hiervan is een studiereis naar Amerika die het Fonds BKVB organiseerde, vindt Ter Braak. Twintig kunstenaars, vormgevers en (landschaps)architecten reisden drie weken door Amerika rond het thema landschapsarchitectuur. “De deelnemers kenden elkaar niet, maar aan het eind van de studiereis waren zij vrienden voor het leven. Het spetterde namelijk van de creatieve kliks en inspiratie, omdat de reis relevant was voor ieder van hen.” Daarom: “In de creatieve sector moeten initiatieven en beleid specifiek zijn en niet generiek. Het principe ‘gelijke monniken gelijke kappen’ werkt niet in de creatieve sector. En daarmee wringt de creatieve sector met het in principe generiek-denkende Den Haag.”

Beleid op maat

Ter Braak ziet het liefst ‘beleid op maat’ in plaats van confectie. Hij realiseert zich dat dit ook een keerzijde heeft. “De creatieve industrie is een containerbegrip voor tal van disciplines. De game-industrie, vormgeving, componisten, kunstenaars, schrijvers van tv-formats: elk kennen ze eigen regels en een eigen context. Wat voor de één fungeert als stimulans kan voor de ander belemmerend werken. De een vraagt om vrijheid van financiële mogelijkheden, de ander om een vrijheid van regelgeving. En juist het versoepelen van regelgeving ligt politiek moeilijk vanwege het eerder genoemde generieke denken.”

Keuze

De oplossing bevindt zich volgens Ter Braak allereerst in het maken van een keuze. “Waar in de jaren zestig en zeventig veel landen investeerden in sport, richtte Finland zich op de creatieve industrie. Een beleid dat tegenwoordig wereldwijd wordt geprezen. In Finland krijgen kinderen op school het vak ‘creativiteit en toekomstdenken’. Finnen leren al jong wat kwaliteit is, en hoe creativiteit daarmee is vervlochten. We kunnen hiervan leren en “learning by doing” inzetten bij scholing. Want daar begint het, bij scholing.” Voor het aanleggen van het vliegveld in zee is het dan ook niet te laat. Of misschien kan een andere grote daad alsnog voor het omslagpunt zorgen. Ter Braak: “Maar het begint nog altijd bij het maken van een keuze.”