Inzetten op betekenis

Investeren in hardcore kunst, experimenten in de publieke sector en controleren van de infrastructuur van betekenis. Dick Rijken, directeur van STEIM, een laboratorium voor elektronische live performance, lector IT en Samenleving aan De Haagse Hogeschool, en consultant digitale cultuur en nieuwe media: “Maken is ons eigen. Koppel dat aan ons individualisme, echt, dat geeft Nederland een enorme creatieve kracht.” 

Cultuur, volgens Dick Rijken heeft dat alles te maken met betekenis. Neem de kunst, zegt hij. Want je daar ziet en hoort, kan creatief of innoverend zijn, en soms wordt het mooi gevonden ook. Maar het gaat steevast over betekenis; een roman of toneelstuk handelt over de thema’s van het leven, verdriet, dood, liefde, pijn, enzovoorts en die krijgen op papier en podium een culturele betekenis. En dan heb je de maakindustrie. Daar worden tal van fraaie en minder fraaie producten verzonnen, culturele ontwerpen, die zich bevinden tussen mens en techniek, aldus Rijken, en dat is waar het in de creatieve industrie om draait, om culturele creativiteit, en ook dat gaat over betekenis. “In de creatieve sector kun je geen geld verdienen zonder betekenis te creëren. Je moet vooraf nadenken: wat betekent het wat ik wil ontwerpen, en hoe ga ik dat letterlijk vormgeven, qua kleur, materiaal en vorm.”

Betekenisinterventie

Het vormgeven van betekenissen wordt in elke bedrijfstak steeds belangrijker. Rijken wijst op de technische sector. “Belangrijke innovaties binnen de IT gaan over welke betekenis je aan een techniek toevoegt.” Twitter is daarvan een goed voorbeeld. In al zijn kleinheid is dat uitgegroeid tot een fenomeen dat volgens investeerders een miljard euro waard is, maar waar gaat het over. “Je geeft ermee in 140 karakters antwoord op de vraag wat je aan het doen bent. Met zoiets zul je echt geen technische innovatieprijs winnen, laat staan wat voor technische prijs dan ook, maar het is wel een enorme betekenisinnovatie. Dat geldt evenzo voor het weblog. Bloggen kon al vijftien jaar, maar doordat een partij als Blogger ervoor een begrijpelijke omgeving creëerde, explodeerde het.” In de telecomindustrie ziet hij hetzelfde beeld. Technisch wijken mobieltjes nauwelijks nog van elkaar af, en de kabels weten echt niet of een signaal van Vodafone of T-Mobile komt. Onderscheiden kunnen die providers zich wel als ze aan hun merk een betekenis hangen. Zoals recent Vodafone heeft gedaan met dat nieuwe platform Vodafone 360, een pakket internetdiensten waarin centraal je adresboek staat dat automatisch synchroniseert met je vrienden van Hyves, Facebook en andere sociale media. Vodafone heeft als provider aldus een nieuwe dienst toegevoegd. Geen feature, maar vrienden, een betekenisinterventie. Rijken: “Wanneer je als bedrijf niet met betekenissen bezig bent en aldus geen waarde toevoegt, dan gaat het slecht. Betekenis is een van de voorwaarden om een product te kopen. Biedt het dat niet, dan ga je naar de concurrent.”

Maakland

Betekenis geven. Daarop moet de creatieve sector van Nederland inzetten, vindt Rijken. Want betekenissen maken, blijken wij als geen ander goed te kunnen. Komt doordat we de afgelopen jaren een cultuur hebben gecreëerd waarin het individu zich enorm kan ontplooien. “Jonge mensen hier kunnen heel dicht bij zichzelf komen. Hoe individueler iemand is, hoe beter hij betekenis kan vormgeven, het universele verbeelden in het specifieke. En dat geeft Nederland dus bij voorbaat een voorsprong op creatief gebied.” Voeg daarbij dat we een typisch maakland zijn, immers, alles is hier gemaakt, van elke boom en dijk tot elk gebouw en lantaarnpaal, en iedereen begrijpt het enorme creatieve potentieel van Nederland. “Maken is ons eigen. Koppel dat aan dat individualisme, echt, dat geeft je een enorme creatieve kracht.”

iPhone

Onze creativiteit valt dan ook in het oog. Nederlandse designers, grafisch vormgevers en architecten worden wereldwijd geprezen. Toch hebben we die aandacht nog niet echt verzilverd. Rijken: “Dat komt omdat de wereld nu pas ontdekt hoe belangrijk betekenis eigenlijk is. Innovaties waren altijd technisch gedreven. En nog altijd komen er apparaten uit het Oosten barstensvol features waar niemand op zit te wachten. Maar wat gebeurde er. Een MP3-speler bestond al jaren. Pas nadat Apple de IPod introduceerde, kreeg die betekenis en brak die door.  Nike ontdekte dat mensen gaan sporten als ze gemotiveerd zijn, en dat feedback op prestatie motiveert, dus kwam het merk met Nike+, een soort online coach die precies je loopverrichtingen bijhoudt.” Rijken wil maar zeggen: niemand zit meer te wachten op de zoveelste feature. Innovaties gaan over zachte waarden, gevoel en inspiratie. “Vernieuwing zit in het beter begrijpen van leven, niet in het begrijpen van techniek, en dit heeft weer alles te maken met het doorgronden van cultuur en dat gaat over betekenissen, ja, zo moeilijk is het niet.”

Nationale infrastructuur

Een voorwaarde voor een gezonde creatieve industrie is wat Rijken noemt de ‘nationale infrastructuur voor betekenis en inspiratie’. Wanneer een internationaal bedrijf als Google daar te veel belangen krijgt, kun je je afvragen wat dat voor je nationale economie betekent. Want dan zou je voor je kernproces deels afhankelijk zijn van een buitenlands bedrijf, en daar moet je voor uitkijken, waarschuwt Rijken. Datzelfde geldt voor de Amerikaanse GPS-satellieten waarvan wij in ons land afhankelijk zijn. Wanneer die uit de lucht vallen of uitgezet worden, weten wij als het ware niet meer waar we naartoe moeten. Daarom is hij een groot voorstander van het Galileo-project, het Europese civiele satellietnavigatiesysteem. Belangrijk: “We moeten als samenleving ketens van betekenis en inspiratie faciliteren. Velen realiseren zich niet dat dit begint in obscure clubs en vage kelders waar bizarre muzikanten en andere te arty groepen optreden. Die underground scene vormt de inspiratie voor reclamemensen, kunstenaars en andere creatieven, en die moet je ook cultureel voeden anders zakt de keten in, sterker, dan kan die niet eens op gang komen.”

V2

Die underground cultuur heb je in de infrastructuur van betekenis nodig, wil je in de creatieve industrie ontwikkeling hebben, relevantie en meerwaarde kweken. Anders gezegd: “Investeringen in die wereld leveren dus geld op in andere sectoren. De retoriek van onder meer Geen Stijl en PVV over dat cultuur een dure linkse hobby is, baart mij dan ook zorgen. Ik zie de bezuinigingen straks al komen: kappen ermee. Maar het lijntje van die ‘linkse hobby’ naar het grote geld is dus heel kort.” Daarbij, zegt Rijken, hoeveel kost die rare innovatieve hardcore kunst nou? Als voorbeeld noemt hij V2 uit Rotterdam, een interdisciplinair centrum voor kunst en mediatechnologie. Het staat bekend als die club waar er meer mensen op het podium dan in de zaal zitten. Rijken was betrokken bij het opstellen van de Rotterdamse cultuurnota, en daar kwam ook V2 ter sprake, en ja hoor, dacht hij, daar gaan we. ‘Daar komt niemand kijken, wat moeten we ermee?’ Vlak erna kwamen de beleidsplannen van het Rotterdamse Filmfestival, Museum Boymans van Beuningen en het Witte de With Centrum voor Hedendaagse Kunst, en allemaal zeiden ze dat ze dankzij V2 zoveel vernieuwende dingen hadden kunnen doen. “Om nog maar eens aan te geven hoe belangrijk het is die keten van betekenis in kaart te brengen en op orde te houden. Als dat in elkaar valt, is het over tien jaar met de creatieve industrie in Nederland afgelopen, en hebben we in ons land dus geen innovatie meer. Want dan gaan die creatieven naar San Francisco waar ze die inspirerende obscure bandjes en linkse hobby’s wel vinden.” 

Publieke sector

Betekenissen gaan heel langzaam, ze kennen een menselijke en niet technische dynamiek. Ze vergen veel tijd voordat je ze in de vingers hebt. Kijk -nogmaals- naar de opkomst van het weblog en iPhone. Rijken: “Ik ben betrokken geweest bij de totstandkoming van 3Voor12. Ook die site begon pas te lopen na vijf jaar, en zo’n periode heb je nodig om te leren en af en toe flink op je bek te gaan. Maar daarvoor hebben bedrijven simpelweg geen tijd. Investeerders en venture capitalists willen na twee jaar geld zien, en dat is bijna altijd te snel.” Daarom moeten we de publieke sector gebruiken als betekenislab, zegt hij. Dat zou een omslagpunt kunnen zijn, want daar ligt de plek waar je nieuwe vormen van betekenissen kunt bedenken en testen, zonder de hijgerigheid van de markt. “In dat lab moet veel ruimte komen voor cross-over. Want interessante ontwikkelingen ontstaan altijd op het snijvlak van dingen. Zet een muzikant en een theatermaker bij elkaar, en er gebeurt iets. Maar wat zie je als nieuwe media koppelt aan de zorg, en daar precies op het snijvlak gaat zitten, dan zegt de zorg, sorry, dit plan is ons niet zorg genoeg, en dan zegt de media, jammer, dit is ons niet media genoeg. Dus kom je ook niet voor subsidiepotjes en andere investeringen in aanmerking, terwijl het daar in het midden wel gaat gebeuren. In cross-overs ligt dan ook vaak de oplossing, en daar valt dan ook geld te verdienen. Maar dat kan niet zonder eerst een paar jaar klooien, dat moet. Willen we dus op de lange termijn de betekenissen die we daar vergaren ook internationaal verzilveren, ja, dan zullen we toch eerst in ons land los moeten komen van eiland denken en samenkomen in het laboratorium dat de publieke sector heet.”